Ανόητοι και καλοβαλμένοι, αργόσχολοι, αυθεντικοί

  • Tου Nικου Γ. Ξυδακη, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 03/01/2010

Στο τέλος του 19ου αιώνα, ένας ιδιοφυής συγγραφέας ανατέμνει την ανώτερη τάξη της εποχής του. Μέσα από το βλέμμα ενός καλλιτέχνη, ενός αμερόληπτου ντεκλασέ, ο Χένρι Τζέιμς περιγράφει δύο ανθρώπους της ανώτερης τάξης. Ενα ζευγάρι ξεπεσμένων μεγαλοαστών αναζητεί απασχόληση και ένα πενιχρό έσοδο με το να ποζάρει για έναν επαγγελματία ζωγράφο–εικονογράφο. Η μοναδικότητα της προσφοράς τους έγκειται στο ότι προσφέρονται να ποζάρουν ως οι εαυτοί τους, ως αυθεντικοί αργόσχολοι μεγαλοαστοί.

Η αυθεντικότητα είναι η αξία τους, αλλά και η αδυναμία τους. Ο ζωγράφος πέφτει σε αμηχανία· το παράστημά τους, οι τρόποι τους είναι πράγματι μοναδικά κομψοί, αυθεντικοί, μα δεν μπορεί να τους στήσει, να τους πλάσε· δεν μπορούν να παραστήσουν κάτι άλλο από αυτό που είναι.

Τι είναι αυτοί οι μαραμένοι μεγαλοαστοί, ο πρώην ταγματάρχης και η σύζυγός του; Ο Χένρι Τζέιμς περιγράφει έτσι, σκληρά και αποκαλυπτικά, το ξεπεσμένο ζευγάρι των αργόσχολων Μόναρκ στο διήγημα «Το αυθεντικό» του 1892: «Είκοσι χρόνια επισκέψεων σε επαύλεις είχαν προσδώσει στα ανέκφραστα πρόσωπά τους ευχάριστους τόνους βαθιάς πνευματικής απάθειας» (μετ. Α. Πέρης, εκδ. Κίχλη).

Ανέκφραστα πρόσωπα, πνευματική απάθεια… Δυο πινελιές του Χένρι Τζέιμς. Λίγο καιρό νωρίτερα, σημειώνει στο ημερολόγιό του την ιδέα αυτού του διηγήματος: «Η μικρή τραγωδία δύο ευπαρουσίαστων μελών της υψηλής κοινωνίας, που σε όλη τους τη ζωή υπήρξαν ανόητοι και καλοντυμένοι, ενώ περνούσαν τις μέρες τους, έχοντας στη διάθεσή τους ένα σταθερό εισόδημα, σε εξοχικές αγροικίες, λουτροπόλεις και ιδιωτικές λέσχες, όπως συμβαίνει στην Αγγλία με πολλά άλλα δείγματα της τάξης τους, και οι οποίοι τώρα ήταν παντελώς ανίκανοι να κάνουν οτιδήποτε, στερούμενοι ευφυΐας και χωρίς γνώσεις και δεξιότητες ώστε να είναι σε θέση να βγάλουν το ψωμί τους – εκτός βέβαια από το να επιδεικνύονται με αδέξιο τρόπο, ζώα καθώς ήταν καλοβαλμένα, κενά, καθώς πρέπει· ήλπιζαν ότι όντας έτσι, απλώς με το να υπάρχουν, θα κατόρθωναν να κερδίσουν κάποια χρήματα».

Δεν μπορώ να μη σκεφτώ ότι επτά χρόνια αργότερα, ο Θόρσταϊν Βέμπλεν δημοσίευσε την «Αργόσχολη τάξη» (1899), θεμελιακό έργο για την αμερικανική κοινωνιολογία, στην οποία υπό άλλο πρίσμα και άλλη μέθοδο, έλεγε τα ίδια με τον Χένρι Τζέιμς, εκτεταμένα και αναλυτικά. Εκεί, περιγράφοντας την περίφημη Leisure Class, ο Βέμπλεν προοικονομεί τη συμπεριφορά, το ήθος και την νομή εξουσίας των κυρίαρχων στον καπιταλιστικό 20ό αιώνα. Μιλάει για την επιδεικτική, την περίοπτη κατανάλωση, αυτή που τελείται για λόγους γοήτρου και κύρους, για κοινωνική διαφοροποίηση των κυρίαρχων από τους κυριαρχούμενους, των κατεχόντων από τους μη κατέχοντες· για την επιβολή του «αργόσχολου» ήθους ως κυρίαρχου και μιμούμενου ήθους· για την αυταρχική εξουσία που θα ασκούν στο μέλλον οι επιδειξίες αργόσχολοι, στρατοκράτες και τεχνοκράτες. Δηλαδή, εν πολλοίς ο κόσμος μας και σήμερα, στον 21ο αιώνα.

Η καυστική και προφητική ανάλυση του Βέμπλεν βρήκε λαμπρά συμπληρώματα από στοχαστές όπως ο συγκαιρινός του Γκέοργκ Ζίμμελ (κοινωνιολογία του χρήματος, του στυλ, του γούστου, της μητρόπολης) και ο σύγχρονός μας Πιερ Μπουρντιέ (διάκριση, πολιτισμικό κεφάλαιο, συγκρότηση ιεραρχίας). Ωστόσο, διαβάζοντας το σύντομο διήγημα του Χ. Τζέιμς, δεν μπορούμε παρά να θυμηθούμε πώς η τέχνη συχνά προηγείται της θεωρίας. Τα μοτίβα των Βέμπλεν και Ζίμμελ, λ.χ., εμφανίζονται στην οξεία πρόζα του Μπαλζάκ, του Φλωμπέρ, του Τζέιμς, κι αργότερα, στην ακμή της αργόσχολης τάξης, στην λυγερή πρόζα του Σκοτ Φιτζέραλντ και στις ειρωνικές ελεγείες του Ρέιμοντ Τσάντλερ, στις ταινίες του Λουί Μπουνιουέλ και του Ρόμπερτ Αλτμαν, μεταξύ άλλων.

Και τι μας λέει το «Αυθεντικό» του Χένρι Τζέιμς, τα μαραμένα ανέκφραστα πρόσωπα των Μόναρκ, για το σήμερα; Μα περιγράφει καταλεπτώς την παρούσα τάξη των αργόσχολων και κυρίαρχων, ό,τι αναπαράγουν καθημερινώς τα πρωινάδικα και τα μεσημεριανάδικα, τα σίριαλ, οι ειδήσεις, τα κοσμικά περιοδικών και εφημερίδων που αποθεώνουν το Παλαιό και το Νέο και το Μαύρο Χρήμα, τα μωλ, το κορυβαντιών crowd των μαγαζιών της μόδας, τα κολλαγονούχα πρόσωπα στα καφέ της Πλατείας. Ολα όσα ορίζουν το γούστο των κυρίαρχων αργόσχολων: κενότητα, πλήξη, βλακεία, ανικανότητα, επιδεικτική κατανάλωση. Ο,τι βλέπουμε αχόρταγα στις γιγαντοοθόνες: ευχάριστους τόνους βαθιάς πνευματικής απάθειας…

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s